Focail Ghiorraithe
Eisceacht: ná úsáid a' le do thoil mar uaireanta ní bhíonn sé soiléir an "an" nó "ag" atá i gceist.
| (an baile) s'againne | seo |
| b'fhéidir | ba |
| d'athair, d'uncail &rl. | do |
| 'dé (mar) | caidé |
| ded' | do |
| dod' | do |
| led' | do |
| m'athair, m'uncail &rl. | mo |
| 'sé, 'sí, 'siad | is |
| 'sea | is |
| 'séard | is |
| 'tá, 'tánn | atá |
| théis | tar éis |
Nathanna Cumarsáide (Communicators)
| an dtuigeann tú? |
| anyway(s) |
| aye |
| but |
| bydad |
| cos |
| fair play (dhuit) |
| hey |
| I know |
| I mean |
| I suppose |
| just |
| like |
| lovely |
| mar a déarfá |
| now |
| OK |
| since |
| so |
| tá a fhios agat |
| well |
| yeah |
| you know |
Sos Líonta (Filled Pause)
| áá |
| ah |
| aha |
| eh |
| em |
| eheh |
| ehm |
| hm |
| mhm |
| mm |
| oh |
| óó |
| uh |
| uhoh |
| uhuh |
| um |
| úú |
Focail Canúnach
| acub, leob, -b, &rl. | acu, leo &rl. | C |
| age | ag | M |
| acubsan | acusan | C |
| ana-(mhór), (go) hana-(mhór) | an-, han- | M |
| ansan | ansin | M |
| anso | anseo | M |
| ansúd | ansiúd | M |
| aríst | arís | C |
| bomaite | nóiméad | U |
| caidé | cad é | U |
| cha/chan | ní | U |
| char | níor | U |
| chuile | gach uile | C |
| daofa, leofa | dóibh, leo | U |
| domh | dom | U |
| éanacha &rl. | éin &rl. | C |
| éicint | éigin | C |
| fá | faoi | U |
| fadúda | fá dtaobh de | U |
| fataí | prátaí | C |
| fé | faoi | M |
| fhéin | féin | all |
| féinig | féin | M |
| inniubh | inniú | M |
| inteach(t) | éigin | U |
| léithe | léi | C |
| leothu | leo | |
| mada | madra | C |
| muidinne | muidne | U |
| na haon ní | (n)gach aon ní | M |
| na héinne | (n)gach éinne | M |
| san | sin | M |
| seod | seo | C |
| seo'd | seo úd (?) | |
| so | seo | M |
| thar n-ais | ar ais | M |
| tig | teach | M |
| tigh | teach | M |
Foirmeacha Táite na Briathra
| Iarmhír | Dún | Buail | ||
| Ua. | 1 | -(a)im | dúnaim | buailim |
| 2 | -ir | dúnair / dúnann tú |
buailir | |
| 3 | -(e)ann | dúnann sé/sí | buaileann sé/sí | |
| Iol. | 1 | -(a)imid | dúnaimid | buailimid |
| 2 | -(e)ann | dúnann sibh | buaileann sibh | |
| 3 | -id | dúnaid | buailid | |
| - |
| Iarmhír | Dún | Buail | ||
| Ua. | 1 | -(e)as | do dhúnas / dhún mé | do bhuaileas |
| 2 | -is | do dhúnais / dhún tú | do bhuailis | |
| 3 | - | (do) dhún sé/sí | (do) bhuail sé/sí | |
| Iol. | 1 | -(e)amar | do dhúnamar | do bhuaileamar |
| 2 | -(e)abhair | do dhúnabhair / (do) dhún sibh |
do bhuaileabhair / (do) bhuail sibh |
|
| 3 | -(e)adar | do dhúnadar / (do) dhún siad | do bhuaileadar | |
| - |
| Iarmhír | Dún | Buail | ||
| Ua. | 1 | -(e)ad | dúnfad / dúnfaidh mé | buailfead / buailfidh mé |
| 2 | -f(a)ir | dúnfair / dúnfaidh tú | buailfir / buailfidh tú | |
| 3 | -f(a)idh | dúnfaidh sé/sí | buailfidh sé/sí | |
| Iol. | 1 | -f(a)imíd -f(a)imid | dúnfaimíd / dúnfaimid | buailfimíd / buailfimid |
| 2 | -f(a)idh | dúnfaidh sibh | buailfidh sibh | |
| 3 | -f(a)id | dúnfaid / dúnfaidh siad | buailfid / buailfidh siad | |
| - |
Briathra Rialta - Dara Réimniú
| Iarmhír | Dún | Buail | ||
| Ua. | 1 | -(e)ad | osclód / osclóidh mé | imeod / imeoidh mé |
| 2 | -f(a)ir | osclóir / osclóidh tú | imeoir / imeoidh tú | |
| 3 | -f(a)idh | osclóidh sé/sí | imeoidh sé/sí | |
| Iol. | 1 | -f(a)imíd -f(a)imid | osclóimíd / osclóimid | imeoimíd / imeoimid |
| 2 | -f(a)idh | osclóidh sibh | imeoidh sibh | |
| 3 | -f(a)id | osclóid / osclóidh siad | imeoid / imeoidh siad | |
| - |
Briathra Neamhrialta
| Dearfach | Diúltach | Ceisteach | Ceisteach Diúltach | ||
| Ua. | 1 | táim | nílim | an bhfuilim? | ná fuilim? / nach bhfuilim? |
| 2 | táir, taoi, tánn | nílir | an bhfuilir? | ná fuilir? / nach bhfuil tú? | |
| 3 | tá sé/sí | níl sé/sí | an bhfuil sé/sí? | ná fuil sé/sí? / nach bhfuil sé/sí? | |
| Iol. | 1 | táimid | nílimid | an bhfuilimid? | ná fuilimid? / nach bhfuilimid? |
| 2 | tá sibh | níl | an bhfuil sibh? | ná fuil sibh? / nach bhfuil sibh? | |
| 3 | táid, táid siad | nílid | an bhfuilid? | ná fuilid? / nach bhfuil siad? | |
| - | táthar | níltear | an bhfuiltear? | ná fuiltear? / nach bhfuilim? |
| Dearfach | Diúltach | ||
| Ua. | 1 | do bhíos | ní rabhas |
| 2 | do bhís | ní rabhais | |
| 3 | (do) bhí é/sí | ní raibh sé/sí | |
| Iol. | 1 | (do) bhíomar | ní rabhamar |
| 2 | do bhíobhair / (do) bhí sibh | ní rabhabhair / ní raibh sibh | |
| 3 | do bhíodar | ní rabhadar | |
| - | (do) bhíothas | ní rabhthas |
| Dearfach | Diúltach | ||
| Ua. | 1 | bead | |
| 2 | beir | ||
| 3 | beidh sé/sí | ||
| Iol. | 1 | beimíd / beimid | |
| 2 | beidh sibh | ||
| 3 | beid (siad) / beidh siad | ||
| - |
| Tar | Téigh | ||
| Ua. | 1 | do thánag | do chuas |
| 2 | do thánaís | do chuais | |
| 3 | (do) tháinig é/sí | (do) chuaigh sé/sí | |
| Iol. | 1 | do thánamair / thángamar | do chuamair / chuamar |
| 2 | do thánabhair / (do) tháinig sibh | do chuabhair / chuaigh sibh | |
| 3 | do thánadar / (do) tháinig siad | do chuadar | |
| - | (do) thángthas | do chuathas |
An Fhoirm Choibhneasta
"Tá foirm choibhneasta sa láithreach agus san fháistineach [i gCúige Chonnachtagus i gCúige Uladh] . Is ionann é agus an 3ú uatha ach séimhiú a bheith air agus /s/ a bheith ina dheireadh: (An Teanga Bheo: Gaeilge Chonamara, Séamas Ó Murchú, 1998:42)(Úrchúrsa Ghaeilge, Ó baoill & Ó Tuathaill, 1992:210)
| Láithreach: nn->s | Fháistineach: idh->(ea)s |
| a chuireann(s) / a chuireas | a chuirfeas |
| a bhíonn(s) / a bhíos | a bheas |
| atá athá | a gheobhas |
| a leanas | a thabharfas |
| a bhaineas | a cheannós |
| a thaganns | a thosós |
Foirm Choibhneasta le Réamhfhocal
Samplaí (Teach Yourself Irish, Dillon & Ó Cróinín, 1961:147)
- an tigh go rabhas ann "the house in which I was"
- an bhean go bhfuaireas an t-airgead uaithi "the woman from whom I got the money"
- an áit go raibh sé ann "the place in which he was"
- an áit ina raibh sé (ann) "the place in which he was" (older form with preposition preceding the relative particle)